Veteriner Hekim Nilay Tezsay’danAktarımlar

1)Karahindiba’nın Guinea Pig, Tavşan, Kaplumbağa Beslenmesinde Kullanılması

Karahindiba (radika), yüksek oranda kalsiyum ve vitamin C içeriyor. Kalsiyum ve demir oranı ıspanağın içerdiği orandan daha fazladır. Bunun yanı sıra vitamin (A, B1,B2,B5, B6, B12, D, E), beta-karoten, biotin, inositol, insülin, kolin, früktoz, triterpenler, karotin, flavon ve mineraller (demir, çinko ve bol miktarda potasyum) barındırıyor.

Guinea pig ve tavşan bakanlar, bulması kolay olduğu için hazır pelet yem, saman ve birkaç popüler meyve, sebze kullanmaktadırlar. Severek yemesi, doğru yiyecekle buluştuğu anlamına gelmez. Tek tip besleme önerilmez, onlara doğru bir öğün sunmak için türe uygun meyve sebzelerle zenginleştirmelidir. Karahindiba lif açısından zengindir ve guinea pig, tavşan ve kara kaplumbağalar severek yerler. Çok fazla olmamak kaidesiyle haftada 2-3 gün verilebilir.

Yaralı veya yavru kara kaplumbağasına kısa süreli bakıyor olabilirsiniz, miktar olarak kaplumbağanın küçük olması durumunda birkaç yaprak, büyük olması durumunda 10-20 yaprak kadar verilebilir.

Guinea piglere bir öğünde 10 yaprak verilebilir. Tavşanların favori yiyeceklerindendir. 3 aylık tavşanlar karahindiba ile tanışabilir, önce az miktar verilir. Büyük tavşanlar hafta 2-3 kez 20 yaprak yiyebilirler.

Mineral zengini bir bitki olduğu için çok fazla yemelerine izin veremeyiz, o yüzden haftada 2-3 gün diyerek altını çiziyoruz, çünkü fazla verilirse böbrekte taş oluşumuna neden olabilir.

Nerede bulabilirsiniz: Sokaklardaki toprak alanlarda, çimlerin arasında mutlaka sarıçiçekli olarak görürsünüz ve bu çiçek kömeçleri sonra beyaz bir tohum topuna döner. Çocukluğumuzdan beri sapından yakalayıp havaya doğru üflemiş ve tohumların yere doğru saçıldığını izlemişizdir. Böyle kıymetli bir bitkiyi görmezden gelmek olmaz. İnsanlar bazı yörelerde salatalarına radikayı elle kopararak doğrarlar. Siz de köküyle alıp balkon saksınızda yetiştirebilirsiniz.

2)Sübye Kemiği (Mürekkep Balığı Kemiği)’ninMuhabbet Kuşlarına Olan Tehlikesi

Sizler bu kemiği kalamar kemiği şeklinde yanlış bir isimle duyuyor olabilirsiniz ama muhabbet kuşları için doğal kalsiyum deposu olarak gösterilen bu kemiğin doğru ismi: mürekkep balığı kemiği veya sübye kemiğidir. Ortalama bir sübye kemiği içeriğine bakılmış. İçinde %85 kalsiyum karbonat, %0,42 magnezyum karbonat, 63mg potasyum, yanı sıra 101mg/kg demir, 11mg/kg bakır, 19mg/kg kobalt, 8mg/kg manganez yer alıyor ve ayrıca bu örnek kemikte 1mg/kg’ın altında yer alan değerlerde arsenik, kadmiyum, kromiyum, kurşun, civa, molibden, nikel, gümüş ve mürekkep tespit edilmiş. Şimdi tehlikesinden bahsetmek istiyorum. Literatürde yani dünya çapındaki bilimsel araştırmalara göz attığımızda çok az araştırma yapılmış, bu kemiklerde dikkat edilmeyen bir gerçek var. Mürekkep balıklarının denizin en diplerinde (100metre derinlik gibi) gezen hayvanlar olması ve kemiklerin sünger gibi emici olması sebebiyle ağır metalleri bünyelerine aldıkları görülüyor. Denizler eskisinden daha kirli durumda. Kafeslere konulan her sübye kemiğindeki bu ağır metallerin miktarı farklı olabilir. Bu maddelerin fazla olması durumunda 30-40 gram gelen bir muhabbet kuşunun karaciğer, böbrek ve beyin dokularında birikmesi ile meydana gelebilecek organ hasarlarını bilemiyoruz. Günümüzde "Doğal ise sağlıklıdır" düşüncesini sorgulamak gerekiyor, günümüzde doğal görünen şeyler daha fazla kirlenmeye maruz kalmış olabilir.

Bunun yerine önerimiz Versele laga - Calcilux gibi kalsiyum tozu ürünleridir. 100ml alan kuş suluğunun yarısına su doldurup, içine 1 mercimek tanesi kadar kalsiyum tozu konulur. Kalsiyum tozu konulan günde suluğa vitamin damlatılmaz. Kuş kumu kullanmak da bir çözümdür. Renklendirici kullanılmamış mineral taşları da olur.

3)Vasistas Kazaları ve Kedi Ölümleri

Evlerinizde Vasistas ve aynı anda kedi varsa, "benim başıma gelmez" demeyin. Kaşla göz arası, kedi kafasını araya kıstırıp ölebilir. Siz uzun süreli evde yokken de kafasını kıstırıp, nefessiz kalarak ölebilir. Bunu engellemek için Vasistasa uygun aparatlar var, Trixie marka koruyucu ızgaralar var veya pencerelerinizin açık haline uygun, kedilerin zorlayıp çıkamayacağı demirlikler, ince aralıklı teller kullanabilirsiniz. Fotoğraflar ve bilgiler için Seçkin Kılıç ve @sleepy_gumus’e teşekkürler, onların vesilesiyle size hatırlatmaktayız, ilk fotoğraf Vasistasın tehlikesini, ikinci fotoğraf ise Vasistasta bu durumu engellemek için kullanılacak aparatı gösteriyor.

4)Vitamin Önerileri

Kuş ve diğer egzotik hayvanlarınıza her gün meyve sebze veremiyorsanız, multi vitamin damlalarının içinde vitamin ve mineraller aynı anda olabiliyor. Türe uygun ürün yaratmış firmalar var. Her hayvanın ihtiyaç duyduğu kombinasyon aynı değil. Üzerindeki kullanım talimatına uyalım. Genelde ilk 1 ay her gün, sonra haftada 3 gün uygulama yeterlidir. Sulukta antibiyotikli su varsa ve kalsiyumlu su varsa, asla vitamin damlatmayın. Marka önerileri: Beaphar Multi vit, Versele laga

5)Evde maymun, sincap, zehirli hayvan bakılmamalıdırçünkü

Maymunlar hakkında: Ülkemizin doğasında maymun türü yoktur. Bu sebeple ülkemizde bulunan vervet, makak, şempanze gibi bireyler, egzotik hayvan türlerindendir. Hayvanat bahçeleri içindeki maymunlar CITES belgeli veya belgesiz olabilir. Ancak ilgili bakanlık tarafından takip edilmektedir. Maymunların olası doğumlarında ve ölümlerinde hayvanat bahçesi kayıt tutmaktadır, bakanlığa bilgi yükümlülüğü olduğunu biliyoruz. Hatta bazı hayvanat bahçelerinde yasal bir sürece tabii olan, ölmüş maymunlar gömülmediği ve uzun süre derin dondurucuda bekletildiği de bilinmektedir. Hayvanat bahçesinden sivillere hayvan satışı yapılamaz. Hayvanat bahçelerinden hayvanat bahçelerine ücretli veya ücretsiz nakiller veya takaslar olur. Etrafta bilinçsizce alımı/satımı yapılan ve sahiplenilen maymunlar ise genelde yurtdışından kaçak, belgesiz şekilde yurda sokulmaktadır. Uluslararası Polis Teşkilatı ile yapılan işbirliği ile havalimanlarında gümrük muhafaza ve muayene memurlarıyla yurtdışından gelen şüpheli yolcular aranmaktadır. Duyarlı vatandaşlar, ülkemizde bu tarz egzotik, yaban hayvanıyla gezdiğini, yanyana fotoğraf veren kişileri gördüğünde Tarım ve Orman Bakanlığı’na ihbar edebilmektedirler. Bakanlık, “Nesli Tehlike Altında Olan Yabani Hayvan ve Bitki Türlerinin Uluslararası Ticaretine İlişkin Sözleşme” kapsamında, yasaklı bitki ve hayvanları evde bulunduranlara, satışını yapanlara karşı denetimlerini sıklaştırmıştır. 4915 Kara Avcılığı Kanunu’na ve 5199 sayılı Kanun’a muhalefet suçundan da değerlendirilmektedir. Maddenin içeriğinin uzun ve kapsama alanının çeşitli olması, kişinin bu suçlardan da mesul olduğu anlamına gelmez. Örneğin, baskın ile gelinmesi için savcılık kararı gerekir, baskında Tarım ve Orman Bakanlığı’nın ceza kesen memurları ve Kaçakçılık Suçlarıyla Şube Müdürlüğü memurları prosedür gereği vardır, o kişinin kaçakçılık yaptığı anlamına gelmez. Dava açılabilir ve deliller ile niyetler açıklanabilir, her adımda iyi niyetle yaklaşmak çok kıymetlidir.

Neden evde bakılamaz: Maymunlar sivri dişleriyle derin ısırabilir, ağız içi mukozasında insan kas, sinir ve derisi için tehlikeli mikroorganizmalar olabilir. Isırılan bölgenin tedavisi, rutinde sık kullanılan bir ilaç ile geçmeyebilir, bu türe bağlı zoonotik ve enfeksiyöz hastalıklardan haberdar bir tıp hekiminin yaraya bakması gerekecektir, öncesinde egzotik türlerde tecrübeli veteriner hekimin maymun için vereceği sağlık raporu yol gösterici olabilir.

Maymun için hijyen tanımı olmayacaktır, tüm vücut boşluklarını, her yerini aynı el ile kaşıyabilir, sonra size dışkısını kolayca bulaştırabilir. İnsandan maymuna, maymundan insana geçebilen ortak virüsler (herpes virüs, hepatit virüsü, AIDS) vardır. Maymunu sürekli öpmek, ağızdan ağıza besin paylaşmak sizin ağız floranızda bulunan 300 türden fazla bakterinin ona geçmesi demektir. Sizde hastalık yapmayan bazı bakteriler, bağışıklık sistemi düşük olan maymunda hastalığa neden olabilir, bunun tam tersi de olabilir. Maymundaki iç ve dış parazitler insanda görülebilir. Bunu evde yaşayan diğer aile bireyleri ve eve giren misafirler, dışarıda bulunan etkileşimde bulundukları tüm insanlara geçirebilirler. Küçük hayvan klinisyenliği yapan bir veteriner hekim sadece kuduz aşısı uygulayabilir. Uzun yıllar maymun bakım, besleme ve hastalıkları ile çalışmış hekimlere göre bu yaklaşım, yetersiz olarak değerlendirilebilir. O yüzden egzotik türler için, egzotik hayvan hekimliği, hayvanat bahçesi hekimliği diye bir hekimlik türü vardır, ülkemizde bu uzmanlık verilmese de bu tecrübeye sahip hekimler tarafından sağlık kontrolleri takip edilmelidir. Muayene ücretleri vakanın zorluğuna göre 10 kat olabilir.

Her zaman yavru kalmayacaktır, eşeysel olgunluğa gelecektir, hormonel bazı davranışları olacaktır, bunu durduramaz, dengeleyemezsiniz. Her yere tırmanır, avize, dolap üstü, her şeyi yere atıp kırabilir, yaralanabilir, doğal ortamına yakın bir ortam ev içinde oluşturamazsınız; avizeden avizeye sallanması normal bir durum değildir. Açık camdan kaçarak yakındaki ağaca tırmanabilir ve sonrasında itfaiyenin desteği alınacak ve aşağı indirmek için uyuşturucu iğne kullanılacaktır. Bunun için mesai harcayan, gönüllü olan kişilerin emekleri de kullanılmış olur. Maymuna, bu sebeplerle evde asla bakılmamalıdır, zaman içinde bir bireye alışılması onun geleceğini değiştirmeyecektir, ayrılma kaçınılmaz olacaktır. Birçok hayvanat bahçesinde türdeşleriyle aynı ortamda olmak durumundadır.

Hikâyenin en başında, bir maymun bakmak istediğini ileten kişi, egzotik hayvan ticareti yapan kişi ve firmaları telefonla aradığında, illegal bir işe giriştikleri konusunda bilgilendirilmiyorlar. Firma para kazanacaktır. Ve bu ticarete devam edildikçe, doğadan bir tane daha koparılırken o hayvanların aile olarak duygularını anlamaya çalışmanızı dileriz. Bir kere doğadan koparılan hayvan bu hikâyeyi yaşadıktan sonra da bir daha aynı ormana ve ailesine asla döndürülemeyecektir. Bu olayın bir de psikolojik boyutu vardır. Sosyal medyada gündem oluşturmak için farklı temalar oluşturmak için canlı hayvanlar alet edilmemelidir. Bu tarz eğilimleri olan kişilerin çevresi, bu durumu fark ettiğinde, psikolojik destek alması için bir profesyonele yönlendirmelidir. İşin içinde gerçekten büyük bir sevgi varsa, olması gerekeni anlayan bir kişinin sürece karşı farklı çözümleri zorlamaması gerekir. Egzotik ve yaban hayvanlar ile yanyana bir ömür geçirmek isteyenleri özellikle bu hayvanların kurtulması için mesai harcaması daha iyi olacaktır. Rehabilitasyon merkezi kurabilirler, B tipi hayvanat bahçesi kurup, bakanlığın kurtarma merkezi olabilirler. Daha önce bakmış oldukları bireyleri, burada koştururken gözleriyle severler.

Zehirli hayvan: Zehirli hayvan da bakılmamalıdır, bunun en tehlikeli kısmı insan sağlığı ile kumar oynanmasıdır. Zehirli bir sürüngenin ısırmasıyla, alerjik şoka giren bir çocuğun hayatı orada sonlanabilir ve bunun özrü olmaz. Bu tarz sürüngen hayvanların bulundukları ortamdan kaçma ihtimali hep düşünülmelidir.

Sincap: Yaban hayvanı olan, doğadan alınması, satılması ve evde bakılması yasak olan sincapların Türkiye’de iki türü vardır. Anadolu sincabı (Sciurus anomalus) ve Kızıl sincap (Sciurus vulgaris). Yavruyken çok sevimli görünürler ancak büyüdükçe hormonları aktifleştikçe, dar alanlarda durmak istemezler. Kafes etrafında uzanabildiği kablo, halat gibi her şeyi kemirebilir. Bir tek kişiye alışıp, diğer civardaki herkese saldırabilecek bir moda girebilirler. Unutmayın ki, onlardan, üzerlerindeki parazitlerden bulaşabilecek hastalıklar da var, evinizdeki bağışıklığı düşük bireylerin, çocuğunuzun salmonella, tularemi, veba geçirmesine sebep olabilir. Doğaya dönmesi için meyve, yemiş ağaçlarının olduğu, çok az insanın bulunduğu çiftlik gibi bir yerde bir süre tutarak ve kafesin kapısını açarak alıştırma yapılabilir. Koru gibi yerlerde bazı insanlara saldırdıkları biliniyor. Arazide yaralanmış bulunduğu için, iyi niyetle bakılmaya başlansa da doğadan ayrı tutulduğu için 6000TL’ye varan bir ceza söz konusu olabiliyor. Tüm sincap bakmış kişiler aynı sonuca varırlar, hiçbir zaman evcil olmayan sincap, ev gibi dar ortamda bakılmaz, sincaplar orman gibi bir alanda hürce koşturmak için yaratılmış doğa hayvanlarıdır. Hiçbir şekilde hapis edilmemelidirler, zaman içinde kafeste kalanların bacakları da takılıp kırılabiliyor, buna sebep olmamalıdır. Bugün internet üzerinde sincap satışları halen vardır, bu kişilerin sizleri kandırmasına sebep olmayınız. Tanesini 300-600TL gibi bir fiyata satmak için Antep’ten otobüsle yavru getiren bile var ki o yavrular ve annelerin vebalini nasıl öderler bunu da düşünmek lazım, bence beyaz kadın ticaretinden bir farkı yoktur.

Dikkat edilmesi gereken bir konu da, bu hayvanların doğaya gelişi güzel salınmasıyla ilgili tehlikelidir. Bu konuda yine Tarım ve Orman Bakanlığı, Doğa Koruma ve Milli Parklar Müdürlüklerinin veteriner hekimlerine danışılmalıdır. Türkiye’nin türü değilse, ona uygun imkân, kafes, ortam, yiyecek, türdeş birey yer alan hayvanat bahçelerinin durumu sorgulanır. Mesela bir piton yılanı ormanlarımıza salınmaz, yaşayamaz da. Türkiye’nin türü ise yine önceden araştırma gerekir, bakanlığın memurları biyologlara sorarak yer, zaman, mevsim tespit ederler. Yavru ise yeterli büyüklüğe ulaşması beklenir, egzersiz yapması sağlanır, kendi başına yemek bulabilecek ve yem kırabilecek hale gelmelidir, yani rehabilitasyonu tamamlanmalıdır ve o şekilde insandan uzak alana salınır.

Evde evcil hayvan bakılabilir: Kedi ve köpek türleri haricinde tavşan, guinea pig, ferret, papağan, hamster gibi evcil ve egzotik bir tür bakmak konusunda diretiyorsanız ruhsatlı üretim çiftliklerini araştırmalısınız. O türe ait yaşam koşullarını oluşturabiliyorsanız, onun ve ailenizin güvenliğini sağlayabiliyorsanız, yem, tedavi, sağlık masrafları açısından sosyo-ekonomik düzeyiniz ve ona ayıracak zamanınız uygun ise bakmayı düşünmeniz daha iyi olur. Ülkemizde üretilmiş bir evcil türün bireyi aileniz için daha hijyenik bir seçim olacaktır. İç-dış parazit kontrolü için düzenli veteriner hekim ziyareti de uygun olur. Acil durumlar için, en yakınınızdaki egzotik çalışan en az 2 veteriner hekim ile tanışmanız önemlidir.

6)COVID 19 hastalığı ile ilgili doğru güncel bilgilendirmelerialmak için takip edeceğiniz adresler vardır

Diğer kişisel yorumlardan kafaların karıştığı görülmektedir. Konunun uzmanı olan (virolog, mikrobiyolog, enfeksiyon hastalıkları uzmanı, iç hastalıkları uzmanı gibi v.b.…) uzun yıllardır Coronavirüs kaynaklı hastalıklara aşina olan, tecrübeli tıp ve veteriner tıp hekimlerinin konuşmalarında bilimsel verilere dayandığını görmektesiniz. Şu anda ihtiyacımız olan güncel, doğru bilgidir. Doğru soruya ve doğru açıklayıcı cevaba ihtiyaç vardır. Kısa cevap ile konuyu kenara atınca, aydınlanmamış kişilerin linci olabiliyor. Bazı bilgilerin netleşmesi için zamana ihtiyaç var. 1 ay önceki tahminler ile bugün tespit edilenler birbirini tutmayabilir. Herkes önce sağ duyulu olmalı, empati kurmalı, sakin kalmalıdır. Bu süreci de atlatacağız. Aşağıdaki adreslerdeki bilgilere güvenebiliriz.

OIE Dünya Hayvan Sağlığı Örgütü (www.oie.int)
WHO Dünya Sağlık Örgütü (www.who.int)
Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Müdürlüğü (hsgm.sagli.gov.tr)
Gıda Aydınlatma Platformu (www.gidaaydinlatma.org)
Sevdiklerinizle sağlıklı günler dileriz,