Deniz memelileri karaya vurursa nasıl yardım edebiliriz?

Türk Deniz Araştırmaları Vakfı

Karadeniz ve Akdeniz’de 21 faklı balina ve yunus türü ile bir adet de fok görülmektedir. Hastalıklar, yaralanmalar, insan etkileşimi, tesadüfi ağa yakalanma gibi nedenlerle canlı ya da ölü olarak karaya vurabilmektedir. Bu durumda yetkililere haber vermemiz ve yardım gelene kadar müdahalede bulunmamız gerekebilir. Öncelikle karaya vuran deniz memelisinin türünü tanımlamamız gereklidir. Sıklıkla karaya vuran deniz memelilerine ait bilgiler verilmesi bu konuda kolaylık sağlayabilir.

Mutur (Phocoena phocoena)

Üst yüzgeci daha basık, 1,5 m. civarında olan Karadeniz, Marmara ve Kuzey Ege’de daha çok gözlemlenen bir türdür. Balıkçı etkileşimleri sonucu çok fazla karaya vurma vakası görülmektedir.

Afalina (Tursiops truncatus)

Tüm denizlerimizde gözlemlenebilir. Gri ya da siyaha yakın bir renkte olabilirler. Boy uzunluğu 1,9-3,8 m. arasında olabilmekle beraber genellikle 2-2,5 m. olan bireylere rastlanılır.

Tırtak (Delphinus delphis)

Yine tüm denizlerimizde görülebilen bu tür, afalinalardan daha narindir. Sırtları gri ya da siyah karınları beyaz renkli ve vücudun yanları krem-portakal renktedir. Boy uzunlukları 2,6 m. kadar ulaşabilmektedir.

Çizgili Yunus (Stenella coeruleoalba)

Ege ve Akdeniz kıyılarında görülebilmektedir. Vücudu açık gri, göbeği açık pembe-beyaz renktedir. Vücudun yanında gözlerden başlayan şeritler bulunmaktadır. Biri ön yüzgece diğeri anüse kadar uzanmakta, ismini de bu çizgilerden almaktadır. Boy uzunlukları 2-2,5 m. civarındadır.

Akdeniz Foku (Monachus monachus)

Ege ve Akdeniz civarında görülmektedir. 2,8-3,1 m. uzunluğa ve 250-400 kg ağırlığa kadar büyüye bilen bu tür güneşlenme, dinlenme gibi amaçlarla sahillere ve kayalıklara çıkabilmektedir. Avlanma, serinleme, bir yerden bir yere gitme dışında fokların karada olmaları normaldir.

Kısaca bahsedilen dört tür ve denizlerimizde görülen balinalarla ilgili daha detaylı bilgiye Türk Deniz Araştırmaları Vakfı’nın internet sitesinden (tudav.org) ulaşabilirsiniz.

Karaya vuran deniz memelileri hakkında yetkililerin merak edecekleri:

Karaya vuran deniz memelisi ihbarı yaparken yetkililer için önemli olan noktalardan ilki yaşayıp yaşamadığıdır. Yaşayan bir deniz memelisine yardım için acil bir çalışma yapılabileceği gibi ölen bir deniz memelisi de bilim dünyasına çok önemli katkılar sunmaktadır. Bu nedenle ölen deniz memelilerini yetkililere bildirmeniz gereklidir. Daha iyi bilgi verebilmek için farklı açılardan fotoğraflar çekilerek sizinle iletişim kuracak uzmanlara iletilebilir.

Kaç tane bireyin olduğu gönderilecek ekibin büyüklüğü ve desteğin belirlenmesinde işe yarayacağı gibi hastalık olup olmadığının değerlendirilmesi için de önemli bir veridir.

Sahillerimiz çok uzun olabildiği için bulduğunuz yerin konumunu atmanız karaya vuran hayvana daha kolay ulaşılmasını ve verinin bilimsel olarak değerlendirilmesini kolaylaştıracaktır.

Boy uzunluğunun doğru belirlenmesi karaya vuran bireyin yaşı ve hastalıkları hakkında uzmanlar için can alıcı bir ipucu olacaktır.

Yunuslar ve Akdeniz fokunun çok şirin göründüğünü çalışan tüm uzmanlar kabul etmektedir. Ancak yanlarına yaklaşılırken söz konusu hayvanların vahşi oldukları unutulmamalıdır. Suda sağlıklı bir yunusu suyun içinde zapt etmek çok zor olabilmektedir, ısırabilmekte ve arka yüzgeçleri ile vurabileceği unutulmamalıdır. Bir diğer konu da su mikrobiyolojik etkenlerin yayılması için güzel bir ortam olduğu için bulaşıcı hastalıklar nedeniyle karaya vuran bir hayvanın etkeni size bulaştırabilme olasılığı vardır. Eldiven kullanmak, müdahale ettikten sonra elleri dezenfekte etmek basit ama etkili önlemler olacaktır.

Bir yunus karaya vurduğunda yetkililere haber verdikten sonra yapılması gereken ilk müdahale serin, gölge ve korunaklı bir alan oluşturmaktır. Burada müdahalede bulunan insanların ayaklarının yere basması gereklidir. Hava deliği suyun dışında kalacak şekilde fotoğrafta görüldüğü gibi gölge bir yere alınan yunusun üstü üst kısmını da ıslak tutacak havlu, çarşaf, gömlek gibi kumaş bir malzemeyle örtülmelidir. Yunusların vücut sıcaklıklarının ayarlanmasında suyun etkisi çok büyüktür. Bir diğer durumda direk olarak kara ile temas ettikleri zaman karın kasları yer çekimi etkisi ile ezilmeye başlar ve bir süre sonra geri dönülemeyecek organ hasarlarına yol açabilir. Bu yüzden karaya vuran hayvan kumsalda ise rahat edebileceği şekilde yüzgeçlerinin altı kazılarak içine su doldurulur ve olabildiğince vücut sıcaklığını ayarlamasına yardım edilir.

Fokların ağa takılma, yoğun kanaması gibi acil müdahaleyi gerektiren bir durumu yok ise olduğu yerde bırakılarak yetkililer gelene kadar izlenmesi yeterli olacaktır.

Tüm deniz memelileri için yetkililer gelene kadar yapılması gereken ise davranışlarının ve soluk alıp verme hızının takip edilerek not alınmasıdır. İleri görüntüleme tekniklerini kullanmak deniz memelileri için her zaman mümkün olmadığı için nefes alıp verme sayısı, sağ ya da sol tarafına yatması, titremeleri, gözlerinin açık ya da kapalı olması ve süreleri durumlarını değerlendirme açısından çok önemlidir.

Şekil 1 Afalinaya yapılan ilk yardım müdahalesi.

Suya gönderdiğiniz zaman tekrar geriye gelen bir deniz memelisini tekrar tekrar suya geri göndermek genellikle sonuç vermemektedir. Uzmanlar gelene kadar uygun bir yerde bekletebilmeniz karaya vuran hayvan için daha büyük bir iyilik olacaktır.

Ölü bir deniz memelisi ile karşılaşılması

Ölü bir deniz memelisi ile karşılaşıldığı zaman uzmanlarca nekropsi yapılması en uygun olanıdır. Nekropsi çalışmaları sayesinde yapılan örneklemelerde detaylı bilgileri ulaşılabilmektedir. Örneğin 1 cm2’lik deri örneği ile genetik analizler yapılabilmekte ve bu analiz sayesinde popülasyonun genetik bilgileri, kökeni araştırılabilmektedir. Diş örneklerinden yaşı hakkında bilgi edinilebilmektedir. Üstündeki yaralar incelenerek karşılaştığı insan kaynaklı etkileşimler hakkında bilgi edinilmektedir. Mide içeriği çalışmaları yapılabilmekte ve diyetleri öğrenilebilmektedir. Sağlıklarını etkileyen paraziter, viral, bakteriyolojik etkenler ortaya konulabilmektedir. Bu çalışmalar birleştirilerek de deniz memelerinin korunmaları ile ilgili politikalar geliştirilmektedir.

Karaya vuran bir deniz memelisi ihbarı için

Sahil Güvenlik Komutanlığı’na 158 numaralı telefon numarasından, Türk Deniz Araştırmaları Vakfı’na ise 0216 424 07 72 numaralı telefon numarasından her zaman ulaşabilirsiniz.

Kaynaklar:

Ayhan Dede, Arda Tonay*. Türkiye’nin Deniz Memelileri,http://tudav.org/calismalar/denizel-biyocesitlilik/deniz-memelileri-calismalari/turkiyenin-deniz-memelileri/*

James Barnett, Alan Knight OBE, Mark Stevens, (2008) British Marine Mammal Medic Handbook 6. Edition, East Sussex, 92